به گزارش خبرگزاری حوزه، تاریخ اسلام و به‌ویژه حوادث سرنوشت‌ساز صدر اسلام پس از رحلت پیامبر اعظم (ص)، همواره آوردگاه حساس‌ترین مناقشات کلامی، تاریخی و مذهبی بوده است. در این میان، صیانت از مسلمات اعتقادی شیعه و تفکیک میان «تحقیق منصفانه» و «تشکیک بی‌مبنا»، نیازمند مجتهدانی بصیر، مسلط بر مصادر کهن فریقین و مجهز به روش‌شناسی دقیق است. بی‌شک، علامه فقید آیت‌الله سید جعفر مرتضی عاملی (ره)، ملقب به «نبراس المحققین»، در زمره برجسته‌ترین پرچمداران این جریان در عصر معاصر بود؛ متفکری که «اجتهاد در تاریخ» را با ادب مناظره و تعبد به حریم اهل‌بیت (ع) پیوند زد.
انتشار کتاب بنیادین «مأساة الزهراء» در اواسط دهه هفتاد شمسی، نقطه عطفی در پاسخ به شبهات پیرامون وقایع پایانی حیات حضرت صدیقه طاهره (س) رقم زد و موجی از آرامش علمی را در حوزه‌های علمیه قم و نجف به همراه آورد.
نشریه «افق حوزه» در این گفت‌وگوی تفصیلی با فرزند برومند معظم‌له، حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمد مرتضی عاملی، به واکاوی لایه‌های ناگفته‌ای از انگیزه نگارش این اثر سترگ، سلوک اخلاقی علامه در مواجهه با منتقدان، ابتکارات بی‌بدیل تاریخی ایشان، نظیر «نظریه تعدد هجوم‌ها» و ورود منابع دست‌نخورده به ساحت اجتهاد، و در نهایت، روایت تلخ و تکان‌دهنده تخریب مزار و موزه اسناد ایشان به دست ماشین جنگی رژیم صهیونیستی پرداخته است که در ادامه تقدیم خوانندگان فرهیخته می‌شود.
* ریشه تاریخی و انگیزه اصلی حضرت علامه از نگارش کتاب «مأساة الزهراء» چه بود و این اثر در چه بستری شکل گرفت؟
بسم‌الله الرحمن الرحیم، برای درک دقیق علل و بستر نگارش کتاب «مأساة الزهراء»، باید به ریشه‌های تاریخی ماجرا بازگشت. مرحوم والد با آقای سید محمدحسین فضل‌الله از روزگار حضور مشترک در حوزه علمیه نجف اشرف، سابقه‌ای دیرینه و رفاقتی ده‌ساله داشتند؛ تا آنجا که در آغاز امر، ایشان را به‌عنوان وکیل و نماینده در برخی امور نیز معرفی فرموده بودند.
اما از اوایل دهه نود میلادی (اواسط دهه هفتاد شمسی)، به‌مرور مباحثی نوظهور در خطبه‌ها و محافل عمومی لبنان از سوی ایشان طرح گردید که با مسلمات تاریخی و کلامی مکتب تشیع زاویه‌ای آشکار داشت؛ مطالبی در پوشش بازخوانی انتقادی، اما در عمل همراه با تشکیک و حتی انکار وقایع واپسین روزهای حیات حضرت صدیقه طاهره (س)، از جمله هجوم به بیت وحی، هتک حرمت خانه، فشار در و شهادت حضرت محسن (ع).
در مرحله نخست، مرحوم والد تلاش کردند این چالش در فضایی کاملاً برادرانه، در سکوت رسانه‌ای و صرفاً در چارچوبی درون‌حوزوی و علمی فیصله یابد. از این رو، مکتوبی خیرخواهانه، مشفقانه و سرشار از اسناد متقن تاریخی به ایشان ارسال فرمودند. طرف مقابل نیز در ابتدا استدلال‌ها را پذیرفت، پوزش خواست و تصریح کرد: «من از وجود چنین مصادری مطلع نبودم»؛ با این واکنش، تصور می‌رفت که غائله پایان پذیرفته است.
اما چند سال بعد، هنگامی که علامه پس از سال‌ها اقامت و پژوهش در قم رسماً به لبنان بازگشتند، با کمال تأسف مشاهده کردند که نه‌تنها آن مناقشات متوقف نشده، بلکه این بار علناً از تریبون‌های عمومی بازگو می‌شود و تزلزل و حیرت شدیدی را در میان نسل جوان و توده مؤمنین پدید آورده است. والد مجدداً پیغام فرستادند و تأکید کردند: «طرح این دست مناقشات علمی در میان عامه مردم ناپسند است؛ اگر دیدگاه یا نقدی دارید، در حلقه‌های تخصصی و حوزوی بر سر میز گفت‌وگو و مناظره علمی بنشینیم.» اما طرف مقابل نپذیرفت و از گفت‌وگوی علمی سر باز زد.
نقطه عطف ماجرا زمانی رقم خورد که جوانان مؤمن و طلاب لبنانی با چشمانی اشک‌بار به حضور علامه می‌آمدند و از اضطراب عقیدتی جامعه و سستی باورها گلایه می‌کردند. ایشان می‌دیدند که چطور دین و آرامش فکری جامعه دستخوش آسیب شده است. هم‌زمان، این شبهات به داخل ایران نیز راه یافته بود و جریانی به موازات آن (از جمله حلقه‌های همسو با آقای اردستانی[۱]) همان دعاوی را بازتولید و نشر می‌دادند.
در این مقطع، علامه احساس وظیفه قطعی شرعی کردند و فرمودند:
«رسالت عالم دینی رفع تحیر، پاسخ به شبهات و گره‌گشایی فکری از جامعه است، نه نمک پاشیدن بر زخم‌های اعتقادی و لرزاندن بنیان‌های ایمانی مؤمنین».
از این رو، با توسل خالصانه به ساحت قدسی حضرت فاطمه زهرا (س) قلم به دست گرفتند تا کتابی بدون نام بردن از اشخاص، و صرفاً در تراز نقد عالمانه و برهانی به رشته تحریر درآورند. در واپسین روزهای تدوین اثر در خدمتشان بودم؛ درست در همان لحظه‌ای که قلم از نگارش آخرین سطور «مأساة الزهراء» بازایستاد، بیماری جسمی شدیدی بر ایشان عارض و منجر به بستری‌شدنشان گردید؛ تو گویی عنایت الهی توان و رمق جسمانی معظم‌له را تا لحظه اتمام این دفاعیه فاطمی تضمین فرموده بود.[۲]
* واکنش محافل علمی و مراجع عظام تقلید در قم و نجف به انتشار کتاب چه بود و در ادامه چه آثاری به‌عنوان مکمل تألیف شد؟
کتاب بلافاصله پس از انتشار در بیروت و قم، بازتابی گسترده یافت و موجی از آرامش و اطمینان در بدنه حوزه‌های علمیه و محافل دانشگاهی پدید آورد. ارکان فقاهت و مراجع عظام تقلید در قم و نجف با صدور بیانیه‌ها و ارسال پیام‌های تقدیر، این حرکت علمی را تأیید کردند. بزرگانی چون آیات عظام: میرزا جواد تبریزی، محمدتقی بهجت، حسین وحید خراسانی، محمد فاضل لنکرانی، سید علی سیستانی، سید محمدسعید حکیم، و نیز مورخ خبیر علامه شیخ باقر شریف قرشی، همگی از این مجاهدت علمی تجلیل نمودند و کتاب را سدی استوار در برابر انحرافات تاریخی دانستند.
با این حال، جریان مقابل به‌جای بازگشت به ادله و تصحیح مسیر، دایره تشکیکات را به حوزه تاریخ انبیا، مسئله عصمت و مقامات والای ائمه معصومین (ع) کشاند. علامه سید جعفر مرتضی عاملی نیز متوقف نشدند و برای پاسداری همه‌جانبه از مرزهای عقیدتی، تدوین آثار تکمیلی را در دستور کار قرار دادند:
۱. خلفیّات کتاب مأساة الزهراء (س):
دائرةالمعارفی چندجلدی و تحلیلی در پاسخ مستند و روش‌شناختی به بیش از ۱۳۰۰ شبهه کلامی، تاریخی و تفسیری. متأسفانه این اثر گران‌سنگ هنوز در ایران آن‌گونه که شایسته است ترجمه و شناسانده نشده؛ در حالی که پاسخ بسیاری از مناقشات امروزِ جریان‌های روشنفکرنما، پیش‌تر در مجلدات «خلفیات» داده شده است.
۲. لماذا کتاب مأساة الزهراء (س)
رساله‌ای تبیینی و نقادانه درباره علل، بسترها و ضرورت‌های نگارش این دفاعیه که با بیانی روشنگر، ابعاد فتنه فکری شکل‌گرفته را آشکار ساخت و بعدها به مقدمه چاپ‌های بعد افزوده شد.
۳. الأبواب فی عهد الرسول (ص) [الباب فی المدینة]:
هنگامی که شبهه‌افکنی‌ها به انکار بدیهیات رسید و ادعا شد «خانه‌های مدینه در صدر اسلام درِ چوبی نداشته و صرفاً پرده داشته‌اند!»، علامه با بررسی صدها سند روایی و تاریخی از منابع متقدم شیعه و اهل‌سنت، اثر مستقلی در اثبات وجود درهای چوبی در مدینه تدوین کردند تا نشان دهند که چگونه تعصب، حتی محسوس‌ترین و آشکارترین واقعیت‌های تاریخی را به انکار می‌کشد.
(علامه در همین امتداد، تک‌نگاری‌های استنادی دیگری همچون «ظُلامات أمّ‌کلثوم» را نیز به رشته تحریر درآوردند تا شبهات پیرامونی را به‌طور ریشه‌ای بخشکانند).
* روش‌شناسی علامه در مناظرات و مواجهه با مخالفان چه تمایزاتی داشت که عنوان «نبراس المحققین» شایسته ایشان گردید؟
مرحوم والد یک مکتب مناظره را پایه‌گذاری کردند؛ شیوه‌ای مبتنی بر ادب، تسلط بی‌نظیر به مصادر و پرهیز جدی از تخریب شخصیت. ایشان در برابر توهین‌ها، تهمت‌های سیاسی و نسبت‌های ناروا، هرگز مقابله‌به‌مثل نکردند. در تمام مأساة الزهراء نامی از طرف مقابل نیست، چون هدفشان هدایت افکار بود، نه حذف اشخاص.
روش مواجهه علامه در ۳ سطح کاملاً متمایز و حساب‌شده اجرا می‌شد:
-
سطح ادیان: مواجهه نقادانه و برهانی با انحرافات فکری ادیان غیرمسلمان و نقد پروژه‌های نفوذ تاریخی (مانند جریان‌شناسی اسرائیلیات).
-
سطح مذاهب اسلامی: نقد منصفانه، برادرانه اما صریح باورهای اهل‌سنت با استناد دقیق به کتب خودِ عامه؛ نمونه بارز آن کتب پرمحتوای «میزان الحق» و «طریق الحق» است.
-
سطح درون‌مذهبی: نقدهای دلسوزانه و مستند به قرائت‌های نادرستِ داخل مذهب؛ همانند پاسخ‌های علمی به مباحث آقای محمد فاخر[۳] در کتاب «بنات النبی (ص)» که اثبات کردند رسول خدا جز حضرت زهرا دختر صلبی نداشتند و دیگران ربیبه بودند، یا نقدهای متین ایشان به نظریات شیخ نبیل قاووق پیرامون علائم ظهور و امثال آن.
از سوی دیگر، علامه دو منبع بکر را وارد اجتهاد تاریخی کردند:
-
شعر به‌مثابه سند تاریخی دست‌نخورده: شعر جاهلی و صدر اسلام به دلیل حفظ سینه‌به‌سینه و ثبت در وجدان عمومی، از دستبرد سانسور خلفا مصون مانده است. ایشان در جلد دوم مأساة الزهراء با استناد به اشعار شعرای متقدم، اثبات کردند شکستن در و شهادت محسن (ع) از همان سده‌های نخست یک حقیقت مسلم بوده است.
-
ادعیه به‌مثابه تاریخ مکتوم: دعاهایی چون دعای اهل‌ثغور یا زیارات معصومین (ع)، سند گویای مواضع سیاسی و تاریخی اهل‌بیت است که دستگاه خلفا قادر به سانسور آن نبوده است.
همین نبوغ و جامعیت سبب شد بزرگان حوزه از ایشان به‌عنوان «نبراس المحققین» (چراغ راه پژوهشگران) یاد کنند.
* نظریه برجسته علامه درباره «تعدد هجوم‌ها» به بیت وحی که تمامی تناقضات روایات را حل کرد، مبتنی بر چه شواهدی بود؟
این نوآوری حاصل اجتهاد تاریخی علامه است. اشتباه مشهور این است که وقایع پس از رحلت را در یک یا دو روز خلاصه می‌کنند؛ در نتیجه، تعارض روایات لاینحل می‌ماند. ایشان اثبات کردند ما با یک «کودتای نظامی تمام‌عیار» و برنامه‌ریزی‌شده روبه‌رو بودیم که با سازماندهی قبیله اسلم در مدینه و نافرمانی از جیش اسامه رقم خورد:
-
زمان تدفین و هجوم اول (دوشنبه‌شب): برخلاف ادعای عامه مبنی بر تأخیر چندروزه تدفین، پیکر پیامبر (ص) در همان ساعات نخست پس از رحلت و در دل دوشنبه‌شب توسط علی (ع) غسل و تدفین شد. کودتاچیان نقشه داشتند پیکر را به بقیع الغرقد، بقیع‌الخیل[۴] یا حتی خارج مدینه ببرند تا مرکزیت بیت وحی را از بین ببرند؛ اما امیرالمؤمنین (ع) با تدفین شبانه درِ خانه را بستند. کودتاچیان خشمگین به درِ خانه هجوم آوردند. حضرت فاطمه (س) که بر مزار رسول خدا سوگوار بود، پشت در آمدند؛ در همین هجوم نخستین، لگد به در، اصابت قنفذ و ماجرای سقط جنین و مجروح شدن پهلو واقع شد. در این مرحله هنوز آتش‌سوزی در کار نبود.
-
هجوم‌های میانی: روزهای بعد، فشارها و تهدید به بیعت برای مشروعیت‌بخشی به سقیفه آغاز شد. غصب فدک صورت گرفت و حضرت زهرا (س) به مدت ۴۰ بامداد برای اتمام حجت و استنصار به خانه مهاجر و انصار رفتند.
-
هجوم نهایی و احراق دار (دست‌کم دو ماه بعد): هجوم سراسری که در آن هیزم آوردند و خانه را به آتش کشیدند، دست‌کم ۵۰ تا ۶۰ روز پس از رحلت رخ داد. کلید تاریخی این واقعه، حضور «خالد بن سعید بن عاص» است. خالد در زمان ارتحال رسول خدا اصلاً در مدینه نبود؛ او یمن بود، یک ماه پس از رحلت به مدینه رسید و دو ماه تمام نیز از بیعت امتناع کرد و در کنار اهل‌بیت ایستاد. محاصره خانه با هیزم و تهدید نهایی به احراق در حضور او و متحصنان رخ داده که نشان می‌دهد فاجعه احراق دار، پایان این پروسه شوم کودتا بوده است.
-
* از برکات فاطمی در قلم علامه فرمودید؛ جهش عظیم آثار ایشان پس از «مأساة الزهراء» چگونه محقق شد؟
به تعبیر من، «مأساة الزهراء» موجب تولد دوم علمی علامه شد. ایشان تا پیش از تألیف این کتاب در طول نزدیک به سه دهه تحقیق، حدود ۳۰ تا ۴۰ جلد اثر پژوهشی منتشر کرده بودند (مانند سیره ابوذر، الحیاة السیاسیة للإمام الرضا ع و ۱۰ جلد اول الصحیح). اما پس از دفاع خالصانه از حریم ام ابیها (س)، گویی چشمه‌ای بی‌پایان از معارف بر قلمشان روان شد؛ تا جایی که خودشان بارها می‌فرمودند: «من در حیرتم که این معارف چگونه در ذهن و قلمم جاری می‌شود؛ این‌ها عنایت مادرمان زهراست».
پس از آن بود که:
-
«الصحیح من سیرة النبی (ص)» به ۳۵ جلد رسید و جایزه کتاب سال را از آن خود کرد؛
-
«الصحیح من سیرة الامام علی (ع)» در ۵۳ جلد نگاشته شد؛
-
«سیرة الامام الحسین (ع)» در ۲۴ جلد و «سیرة الامام الحسن (ع)» در ۱۲ جلد تألیف شد؛
-
و با احتساب موسوعه‌های تفسیری، مجلدات چاپی ایشان از ۲۷۰ جلد فراتر رفت!
* آیا پروژه‌های علمی دیگری نیز در دست داشتند که به پایان نرسیده باشد؟
بله، متأسفانه دست اجل و بیماری مجالی نداد تا دو کلان‌پروژه تاریخی بزرگ ایشان به سرانجام برسد:
نخست، «موسوعه جامع سیره حضرت زهرا (س)» در چندین مجلد که مکمل مأساة الزهراء و تبیین‌کننده تمام زوایای سیاسی و فکری حیات ایشان بود؛
دوم، «موسوعه جامع سیره امام زمان (عج)» بر اساس مبانی ناب شیعی.
فیش‌برداری‌ها و طرح‌های ساختاری هر دو اثر انجام شده بود، اما افسوس که تدوین نهایی آن‌ها ناتمام ماند.
متأسفانه آثار و اماکن وابسته به علامه در لبنان پیوسته آماج حملات رژیم صهیونیستی قرار گرفته است. از وقایع جنگ ۳۳ روزه و حوادث اخیر بفرمایید.
کینه دشمن صهیونیستی از اندیشه علامه عمیق است:
-
در جنگ ۳۳ روزه (سال ۲۰۰۶): جنگنده‌های اسرائیل خانه و کتابخانه مرکزی ایشان را در حاره حریک ضاحیه[۵] بمباران کردند. نسخه‌های نفیس خطی، و تلخ‌تر از همه، تمام فیش‌های دست‌نویس علامه سوخت؛ از جمله کتاب آماده چاپ «اسرائیلیات در تاریخ» و پیش‌نویس حدود ۱۵۰ جلد کتاب تدوین‌نشده! وقتی تلفنی با ابوی صحبت کردم و متأثر بودم، با کوهی از وقار و آرامش فرمودند: «کتاب‌هایم از فرزندانم عزیزتر بودند، اما فدای اسلام و مقاومت؛ مهم نصرت مقاومت است. من جلد آخر الصحیح را زیر آتش همین موشک‌ها نوشتم».
-
در تهاجم اخیر به جنوب لبنان: ابوی در روستای عیثا الجبل در جنوب لبنان، مسجدی بنا کرده و در جوار آن منزلی را وقف کتابخانه عمومی کرده بودند و پس از رحلت، پیکر مطهرشان میان مسجد و کتابخانه دفن شد. صهیونیست‌ها با تانک‌ها تا ۱۰۰ الی ۲۰۰ متری مزار پیشروی کردند. متأسفانه نظامیان با وارد کردن یک نفربر زرهی بمب‌گذاری‌شده به زیرزمین ساختمان، کل مجموعه، اتاق شخصی علامه (که موزه اسناد و عبا و قلم ایشان بود)، مزار و بخش‌هایی از مسجد را منفجر و با خاک یکسان کردند. بر اثر این انفجار مهیب، تعدادی از اهالی به شهادت رسیدند و پزشک محلی روستا نیز در اثر شدت موج انفجار دچار ایست قلبی شد و جان باخت.
تنها تسلای ما این بود که پیش از پیشروی دشمن، جوانان غیور با ایثار تمام و در زیر رگبار پهپادها و خط آتش مستقیم، بخش چشمگیری از کتب و میراث مکتوب را از منطقه خارج کرده بودند.
* به‌عنوان پیام پایانی، وصیت و توصیه مرحوم علامه به حوزویان و مبلغان فاطمی چه بود؟
پیام حیات علمی علامه این است که تاریخ اسلام را نباید با سطحی‌نگری، احساسات خام یا تعصبات کور دید. تاریخ اهل‌بیت (ع) منظومه‌ای مستدل، عقلانی و برهانی است که اگر روشمند استخراج شود، قاطع‌ترین پاسخ به شبهات جهان معاصر خواهد بود. تقارن ۴ آبان‌ماه (سالگرد ارتحال ایشان) با ایام فاطمیه، گواه پیمان ناگسستنی عمر پربرکت این فقیه سترگ با نام نامی صدیقه کبری (س) است؛ راهی که نیازمند رهروانی بصیر و خستگی‌ناپذیر در حوزه‌های علمیه است.
پی‌نوشت‌ها
[۱] اشاره به حجت‌الاسلام عبدالرحیم سلیمانی اردستانی، از محققان حوزه علمیه قم و عضو سابق مجمع مدرسین و محققین؛ وی از جمله چهره‌هایی در داخل کشور است که با رویکردی عقل‌گرایانه و پدیدارشناسانه، جزئیات و روایات مشهور تاریخی پیرامون هجوم به خانه وحی و شهادت حضرت زهرا (س) را مورد تشکیک و مناقشه قرار داده است.
[۲] این رویکرد اخلاقی و دغدغه تبیینی، به‌وضوح در دیباچه جلد نخست کتاب «مأساة الزهراء» نیز منعکس است؛ آنجا که علامه بی‌آنکه نامی از فرد خاصی ببرند، ریشه روانی این تردیدها و التزام خویش به اخلاق را چنین شرح می‌دهند:
«... فنحن نقدم ذلک مع التأکید علی أننا نحترم و نقدر المیزات الشخصیة للجمیع، و علی أن اختلاف الرأی و تسجیل الموقف فی مسائل بهذا المستوی من الاهمیة و الخطورة لا ینبغی أن یفسد فی الود قضیة. و من الله نستمد القوة و العون...»
(ترجمه: ما این پژوهش را تقدیم می‌داریم، در حالی که بر احترام و ارج‌نهادن به ویژگی‌های فردی همگان پای می‌فشاریم و باور داریم که اختلاف‌نظر و ابراز موضع در مسائلی چنین بنیادین و خطیر، هرگز نباید پیوند مودت و برادری را مخدوش سازد...)
ر.ک: عاملی، جعفر مرتضی، مأساة الزهراء علیها السلام، بیروت: دار السیرة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ هـ.ق، ج ۱، صص ۵–۷.
[۳] سید محمد شعاع فاخر و نقد کتاب وی:
سید محمد شعاع فاخر (زادهٔ ۱۳۲۰ ش / ۱۹۴۱ م، خوزستان)، خطیب، ادیب و مترجم حوزوی است که کتاب «بنات النبی (ص) لا ربائبه» را در مخالفت با نظریهٔ دخترخوانده (ربیبه) بودن رقیه، زینب و ام‌کلثوم و در نقد دیدگاه علامه سید جعفر مرتضی عاملی به نگارش درآورد. علامه عاملی نیز در پاسخی مبسوط، اثر مستقل «ربائب الرسول (ص)؛ شبهات و ردود» را تدوین نمود.
اهمّ پاسخ‌های محققان به مدعیات آقای فاخر عبارت است از:
۱. پیشینهٔ تاریخی: ردّ این ادعا که نظریهٔ ربیبه بودن صرفاً ساختهٔ «ابوالقاسم کوفی» است؛ چراکه متقدمانی چون ابن‌شهرآشوب در مناقب آل ابی‌طالب و مورخانی چون نویری و مغلطای نیز رقیه و زینب را فرزندان «هاله» (خواهر حضرت خدیجه) و پرورش‌یافته در بیت نبوی دانسته‌اند.
۲. تعارضات تقویمی: عدم انطباق گاه‌شماری ولادت و سن ازدواج این دختران پیش از بعثت با سن حضرت خدیجه (س) و فاصلهٔ زایمان‌های متعدد ایشان.
۳. دلالت لغوی و قرآنی: کاربرد واژهٔ «بَنَاتِکَ» (احزاب/۵۹) لزوماً به‌معنای فرزند صُلبی نیست؛ چنان‌که در لغت عرب اطلاق بنت بر ربیبه شایع بوده و در قرآن نیز استعمال صیغهٔ جمع برای مصداق مفرد مسبوق به سابقه است (نظیر «نِسَاءَنَا» در آیهٔ مباهله که منحصراً بر حضرت زهرا (س) منطبق شد).
۴. نقش جعل در عصر اموی: اغماض مؤلف از نقش بارز دستگاه اموی در جهت برساختن فضیلت «ذوالنورین» برای خلیفهٔ سوم در برابر جایگاه منحصربه‌فرد امیرالمؤمنین (ع).
[۴] تمایز جغرافیایی و تاریخی بقیع‌ها در مدینه:
۱. مفهوم لغوی بقیع: در فرهنگ جغرافیایی حجاز، «بقیع» اسم خاص یک موضع مشخص نبوده، بلکه به هر پهنه‌ای از زمین که دارای ریشهٔ درختان، رستنی‌ها یا پوشش گیاهی پراکنده بوده اطلاق می‌شده است. از این رو در مدینهٔ عصر نبوی، چندین بقیع (مانند بقیع الغرقد، بقیع‌الخیل، بقیع‌الزبیر و بقیع‌الخبجبه) وجود داشته است.
۲. بقیع الغرقد (قبرستان مشهور): موضعی در شرق مدینه و در مجاورت مسجدالنبی که پوشیده از درختچه‌های خاردار «غَرقَد» (عوسج) بود. این زمین با دفن نخستین مهاجر (عثمان بن مظعون) به دستور پیامبر اکرم (ص) به‌عنوان مدفن رسمی مسلمانان برگزیده شد و بعدها مزار چهار امام شیعه (ع)، صحابه و بستگان پیامبر در آن قرار گرفت. امروزه هرگاه نام «بقیع» بدون قید آورده شود، مراد همین مکان است.
۳. بقیع‌الخیل (بازار مدینه): پهنه‌ای در مدینه در نزدیکی خانهٔ زید بن ثابت که کاربرد تجاری داشت و بازار دادوستد اسب، شتر، احشام و سایر اقلام اهالی بادیه‌نشین (همچون قبیلهٔ بنی‌سُلیم) بود. خلط این موضع با «بقیع الغرقد» گاه موجب اشتباه در تحلیل جغرافیای رخدادهای صدر اسلام (نظیر اجرای برخی احکام یا مواضع تدفین و تجمع‌ها) شده است.
[۵] حاره حریک منطقه‌ای با ترکیب جمعیتی شیعیان و مسیحیان مارونی در ضاحیه جنوبی بیروت و بخشی از شهرستان بعبدا در لبنان است.
نظر شما